Gwahaniaethau goroesi canser dros Gymru yn dangos 'problemau parhaus'
Cyhoeddwyd
Mae'r ffaith bod pobl mewn ardaloedd difreintiedig yn fwy tebygol o wynebu oedi am driniaethau canser yn dangos bod problemau "parhaus" ym maes canser yng Nghymru, meddai ASau.
Mae adroddiad damniol ar wasanaethau canser yng Nghymru, dolen allanol wedi canfod dryswch, diffyg eglurder a dyblygu ar lefel arweinyddiaeth ym maes trin canser.
Dangosodd adroddiad Archwilio Cymru bod cyfraddau goroesi pum mlynedd cleifion canser yn 69% ar gyfer pobl sy'n byw yn y rhannau mwyaf cyfoethog, ond yn 51% yn y rhannau mwyaf difreintiedig.
Yn ymateb ddydd Gwener mae pwyllgor yn Senedd Cymru wedi dweud "bod yr anghydraddoldebau hyn yn amlygu problemau parhaus o ran mynediad at ddiagnosis a thriniaeth amserol".
Ychwanegodd y pwyllgor fod "amrywiadau mewn gwasanaethau rhwng byrddau iechyd a rhwystrau i fanteisio ar sgrinio ymhlith grwpiau difreintiedig".
Dywedodd Llywodraeth Cymru eu bod yn "gweithio gyda'r GIG i wella gofal canser, gan gynnwys mynediad cynharach at ddiagnosis a thriniaeth".
'Teuluoedd yn haeddu gwell'
Yn ôl Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, mae sgrinio am ganser yn "hanfodol" ar gyfer gwella canlyniadau i gleifion.
Yn ymateb i'r adroddiad, dywedodd llefarydd: "Mae'r pwyllgor yn galw am ymyrraeth uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru ac Iechyd Cyhoeddus Cymru i helpu i gynyddu nifer y bobl sy'n cael eu sgrinio."
Maent hefyd wedi codi "pryderon difrifol ynglŷn â'r ffaith bod targed cenedlaethol 62 diwrnod Llywodraeth Cymru ar gyfer dechrau triniaeth yn cael ei fethu'n barhaus".
Dywedodd cadeirydd y pwyllgor, Mark Isherwood AS, fod "cleifion canser a'u teuluoedd yn haeddu gwell na lefel y perfformiad rydym yn ei gweld yng Nghymru".
"Mae Llywodraeth Cymru wedi gosod y weledigaeth genedlaethol ar gyfer gofal canser, a rhaid iddi nawr ddangos arweinyddiaeth llawer cryfach er mwyn ei chyflawni."
Ychwanegodd fod "amseroedd aros yn parhau i fod yn annerbyniol, mae anghydraddoldeb yn ehangu, ac mae diwygiadau hanfodol yn symud ymlaen yn llawer rhy araf".
"Rhaid i'r llywodraeth afael ynddi ar frys - oherwydd, heb arweinyddiaeth genedlaethol bendant, bydd canlyniadau canser yng Nghymru yn parhau i fod yn is na'r hyn y mae cleifion yn ei haeddu ac yn iawn i'w ddisgwyl."
Wrth i'r adroddiad gasglu bod trefniadau arweinyddiaeth yn genedlaethol "yn rhy dameidiog o hyd a bod diffyg strategaeth canser hirdymor glir yng Nghymru", mae'r pwyllgor yn galw am weithredu.
Ymhlith y gofynion i Lywodraeth Cymru mae:
Egluro pwy sy'n gyfrifol am arwain gwelliant mewn gwasanaethau canser yn genedlaethol a sut y bydd y llywodraeth yn dwyn byrddau iechyd i gyfrif;
Egluro pwy sy'n gyfrifol am arwain gwelliant mewn gwasanaethau canser yn genedlaethol a sut y bydd y llywodraeth yn dwyn byrddau iechyd i gyfrif;
Nodi dyfodol y Cynllun Gwella Gwasanaethau Canser ac ym mha ffordd y bydd gofyn i fyrddau iechyd ei gyflawni;
Nodi dyfodol y Cynllun Gwella Gwasanaethau Canser ac ym mha ffordd y bydd gofyn i fyrddau iechyd ei gyflawni;
Datrys bylchau data a digidol drwy wella ansawdd data a chyhoeddi data perfformiad mwy cyflawn;
Datrys bylchau data a digidol drwy wella ansawdd data a chyhoeddi data perfformiad mwy cyflawn;
Mynd i'r afael â heriau o ran y gweithlu a blaenoriaethu cyflymu atebion digidol, gan gynnwys defnyddio deallusrwydd artiffisial.
Mynd i'r afael â heriau o ran y gweithlu a blaenoriaethu cyflymu atebion digidol, gan gynnwys defnyddio deallusrwydd artiffisial.
Anghydraddoldeb yn 'annerbyniol'
Mewn ymateb i ddatganiad y pwyllgor, dywedodd elusen Ymchwil Canser Cymru eu bod eisoes wedi tynnu sylw at yr "anghydraddoldebau y mae cleifion canser yng Nghymru yn eu hwynebu" ers tro.
"Mae'n annerbyniol bod pobl yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig yn cael canlyniadau mor wael."
Ychwanegodd yr elusen eu bod "wedi ariannu sawl prosiect ymchwil gyda'r nod penodol o fynd i'r afael ag anghydraddoldebau canser, ond ni allwn ddatrys y problemau ar ein pennau ein hunain".
"Rhaid i Lywodraeth Cymru wneud mwy i ddatrys y bwlch hwn ac atal cleifion rhag cael eu gadael ar ôl."
Dywedodd Iechyd Cyhoeddus Cymru fod gwella canlyniadau canser "yn dibynnu ar atal, cynyddu nifer y bobl sy'n cael eu sgrinio a gwneud diagnosis o ganser cyn gynted â phosibl".
"Rydym yn gwybod bod y nifer bobl sy'n cael eu sgrinio yn is mewn rhai cymunedau ac rydym yn cymryd camau sydd wedi'u targedu i fynd i'r afael â hyn.
Gallai miloedd yn fwy elwa o brawf canser 'trawsnewidiol' yng Nghymru
Cyhoeddwyd12 Chwefror
Gallai miloedd yn fwy elwa o brawf canser 'trawsnewidiol' yng Nghymru
Cyhoeddwyd12 Chwefror
'Llai o gleifion canser yn hapus gyda lefelau staffio'r GIG'
Cyhoeddwyd4 Tachwedd 2025
'Llai o gleifion canser yn hapus gyda lefelau staffio'r GIG'
Cyhoeddwyd4 Tachwedd 2025
'Pethau wedi dirywio' i gleifion canser yng Nghymru
Cyhoeddwyd14 Ionawr 2025
'Pethau wedi dirywio' i gleifion canser yng Nghymru
Cyhoeddwyd14 Ionawr 2025
Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud mai "canser yw un o'r achosion mwyaf cyffredin o salwch a marwolaeth yng Nghymru - mae mwy i'w wneud i atal canser a dysgu trwy ymchwil".
"Rydym wedi buddsoddi degau o filiynau o bunnoedd mewn cyfleusterau canser newydd, offer, systemau digidol, hyfforddiant gweithlu, triniaethau, sgrinio a gwasanaethau diagnostig.
"Rydym yn cefnogi byrddau iechyd i wella amseroedd aros canser fel rhan o'n Rhaglen Adfer Canser gwerth £2m, sy'n newid sut mae gwasanaethau yn cael eu darparu i wella mynediad."
Yn ôl Plaid Cymru maen nhw'n "siomedig fod Cymru yn parhau fel yr unig wlad yn y DU heb strategaeth canser" ac y dylai cynllun canser newydd gael ei gyflwyno yn "blaenoriaethu ataliaeth, diagnosis cynnar, a thriniaeth amserol i bawb".
Dywedodd Reform UK fod amseroedd aros canser yn "parhau i fod yn annerbyniol o hir" a bod Cymru yn bell ar ei hôl hi o gymharu â rhannau eraill o'r DU, gan ddweud y byddai Reform yn lleihau'r amseroedd petai mewn grym.
Dywedodd y Democratiaid Rhyddfrydol ei bod hi'n "gwbl anfaddeuol" bod cleifion canser yn y cymunedau tlotaf yn cael diagnosis hwyrach ac y dylai diagnosis cynnar, sgrinio priodol a mynediad at driniaeth amserol fod yn "flaenoriaeth".
Mae'r Ceidwadwyr Cymreig a'r Blaid Werdd wedi derbyn cais am ymateb.
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.
Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.
Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
Hover overTap highlighted text for details
Source Quality
Source classification (primary/secondary/tertiary), named vs anonymous, expert credentials, variety
Summary
Multiple named sources including government, committee, charity, and political parties, but no primary patient interviews.
Specific Findings from the Article (5)
"Dywedodd cadeirydd y pwyllgor, Mark Isherwood AS"
Named committee chair quoted directly
Named source"Dywedodd Llywodraeth Cymru"
Named government source
Named source"dywedodd elusen Ymchwil Canser Cymru"
Named charity source
Named source"Dywedodd Iechyd Cyhoeddus Cymru"
Named public health organization
Named source"Yn ôl Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus"
Citing committee report as source
Secondary sourcePerspective Balance
Acknowledgment of multiple viewpoints, counterarguments, and balanced presentation
Summary
Multiple perspectives actively explored including government, committee, charity, and multiple political parties.
Specific Findings from the Article (4)
"Dywedodd Llywodraeth Cymru eu bod yn "gweithio gyda'r GIG i wella gofal canser,"
Government perspective on improvement efforts
Balance indicator"Yn ôl Plaid Cymru maen nhw'n "siomedig fod Cymru yn parhau fel yr unig wlad yn y DU heb strategaeth canser""
Political party critique of lack of strategy
Balance indicator"Dywedodd Reform UK fod amseroedd aros canser yn "parhau i fod yn annerbyniol o hir""
Another political party perspective on wait times
Balance indicator"Dywedodd y Democratiaid Rhyddfrydol ei bod hi'n "gwbl anfaddeuol" bod cleifion canser yn y cymunedau tlotaf"
Liberal Democrats perspective on inequality
Balance indicatorContextual Depth
Background information, statistics, comprehensiveness of coverage
Summary
Good statistical data and historical context provided, with specific recommendations.
Specific Findings from the Article (4)
"cyfraddau goroesi pum mlynedd cleifion canser yn 69% ar gyfer pobl sy'n byw yn y rhannau mwyaf cyfoethog, ond yn 51% yn y rhannau mwyaf difreintiedig"
Specific survival rate statistics showing disparity
Statistic"Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud mai "canser yw un o'r achosion mwyaf cyffredin o salwch a marwolaeth yng Nghymru "
Background on cancer prevalence in Wales
Background"Rydym wedi buddsoddi degau o filiynau o bunnoedd mewn cyfleusterau canser newydd, offer, systemau digidol"
Context on government investment in cancer services
Context indicator"Rhaglen Adfer Canser gwerth £2m, sy'n newid sut mae gwasanaethau yn cael eu darparu"
Specific program details and funding amount
Context indicatorLanguage Neutrality
Absence of loaded, sensationalist, or politically biased language
Summary
Mostly neutral reporting language with a few emotionally charged terms from quoted sources.
Specific Findings from the Article (4)
"Mae'r ffaith bod pobl mewn ardaloedd difreintiedig yn fwy tebygol o wynebu oedi am driniaethau canser"
Factual, neutral reporting
Neutral language"adroddiad damniol ar wasanaethau canser"
Source uses "damning report" which is somewhat sensational
Sensationalist"gwbl anfaddeuol"
Quoted source uses strong emotional language
Sensationalist"Dangosodd adroddiad Archwilio Cymru bod cyfraddau goroesi"
Neutral reporting of audit findings
Neutral languageTransparency
Author attribution, dates, methodology disclosure, quote attribution
Summary
Full attribution with author, date, clear quote attribution, and methodology references.
Specific Findings from the Article (3)
"Dywedodd cadeirydd y pwyllgor, Mark Isherwood AS"
Clear attribution of quote to specific person
Quote attribution"Dywedodd Llywodraeth Cymru"
Clear attribution to government source
Quote attribution"Dangosodd adroddiad Archwilio Cymru"
Reference to specific audit report methodology
MethodologyLogical Coherence
Internal consistency of claims, absence of contradictions and unsupported causation
Summary
No logical inconsistencies detected; claims are supported by evidence and sources.
Core Claims & Their Sources
-
"There are persistent problems in cancer services in Wales with survival disparities between wealthy and disadvantaged areas"
Source: Audit Wales report showing 69% vs 51% five-year survival rates Named secondary
-
"The Welsh Government is working to improve cancer care through investment and programs"
Source: Welsh Government statement about working with NHS and £2m Cancer Recovery Programme Named secondary
-
"Multiple political parties and organizations are calling for more action on cancer inequalities"
Source: Statements from Plaid Cymru, Reform UK, Liberal Democrats, and Cancer Research Wales Named secondary
Logic Model Inspector
ConsistentExtracted Propositions (6)
-
P1
"Five-year cancer survival rates are 69% in wealthiest areas vs 51% in most disadvantaged areas in Wales"
Factual -
P2
"The Welsh Government has invested tens of millions in new cancer facilities and equipment"
Factual -
P3
"Wales is the only UK country without a cancer strategy according to Plaid Cymru"
Factual -
P4
"Delayed treatment in disadvantaged areas causes leads to worse cancer survival outcomes"
Causal -
P5
"Increased screening would improve causes cancer outcomes for patients"
Causal -
P6
"Better data quality and publication causes would help address service gaps"
Causal
Claim Relationships Graph
View Formal Logic Representation
=== Propositions === P1 [factual]: Five-year cancer survival rates are 69% in wealthiest areas vs 51% in most disadvantaged areas in Wales P2 [factual]: The Welsh Government has invested tens of millions in new cancer facilities and equipment P3 [factual]: Wales is the only UK country without a cancer strategy according to Plaid Cymru P4 [causal]: Delayed treatment in disadvantaged areas causes leads to worse cancer survival outcomes P5 [causal]: Increased screening would improve causes cancer outcomes for patients P6 [causal]: Better data quality and publication causes would help address service gaps === Causal Graph === delayed treatment in disadvantaged areas -> leads to worse cancer survival outcomes increased screening would improve -> cancer outcomes for patients better data quality and publication -> would help address service gaps
All claims are logically consistent. No contradictions, temporal issues, or circular reasoning detected.